Aduna

Ɓe yiɗi ɓe waɗa ko haani ngam ɓe ƴowna yimɓe Uganda diga Somalia.

Ɓaawo duuɓi sappo e ɗiɗi ɓeɗo waɗa soja’en maɓɓe haa Horn of Africa, Uganda fuɗɗi faddaaki sooja’en maaje diga Somalia. Ɓe yiɗiiɓe ɓe UPDF 109 fuɗɗi sooro maɓɓe iga Mogadishu yaago Kampala, ɗoo waɗi ɓe fuɗɗi soorde maɓɓe. Nden ko Chris Magezi, mo wi’i dow haala sojaaji Uganda, o hollii ke ley leydi Uganda fuf, kawtuɗi e yimɓe Afirkanko’en en fuu, ɓeɗo yotta lesdi ndun hitaande 2027. Anndal ngol hollii wakkatiire nde ɓe wiiti, e ko waɗata dow kuuɗe ɗe kawtal Afirkanko’en waɗi, e maa no al-Shabab fiɗi.

Ɓe yiɗi ɓe waɗa ko haani ngam ɓe ƴowna yimɓe Uganda diga Somalia.

Ko waɗi Uganda fuɗɗi sooroji ɓaawo duuɓi 20?

Uganda ɗo waɗa ko haandi dow hakkilanki bee nanta hakkiltaaki njaynitirgo leydi man haa lesɗe Somaliya. Ɓaawo duuɓi sappo e ɗiɗi ɓe ɗo waɗa kampani man, ardiiɓe Uganda ɓe anndi wakkati ko ɓuri waaɗugo ngam ɓe hokka laamu "barnaɓe maɓɓe Somaliya'en", bana no General Muhoozi Kainerugaba wi’i. Ɗum waɗi Uganda warti leydi Afirka aranndeere ko hokkata soja’en maɓɓe haa nder AMISOM nder hitaade 2007.

Ɗum waɗi ko ɓe ɗo waɗa ɗum ngam ɓe heɓa darnde maɓɓe hakkunde maɓɓe bee nanta ɓe keɓi hakkilanki semmbe. Ley jahal yeeso makko, Sheikh Mohamud, ardiiɗo Somalia, na wontiri e Yoweri Museveni, ardiɗo Uganda ley Kampala faa o wolwi dow ko haɓɓodii e njamu e semmbe jawdi. Koo ngam bo lamɗo Somaliya yiɗi ɓe holla Uganda dow ɓe ɗo waɗa ko haani, ɓe waɗi ka’idaaji man haa Kampala.

Ko woni wakkati ko ɓe waɗi haare?

Ko laatike, ɓe waɗii ko ɓe wi’a dow ɓe waɗay ƴiiɓugo soja'en Uganda nder ragare hitaande 2027. Ɓe waddi soja' en Uganda aranndeeji ley kawtal maɓɓe e Uganda, amma bo Chris Magezi, mo hollii haala ka, o wii ɓe waawata heɓugo soja'e ɗuɗɗi ley duuɓi ɓaawo ɗon, hono no ardiiɓe sooja'en ɓe waɗii ɗum.

Ɗum waddi daliilaji ɗuɗɗi.

Ɓe ɗo waɗa ɓeɗo mari soja’en maɓɓe haa lesɗe ɗiɗi tan, amma bo ɓe ɗo naftira bee soja’ en maɓɓe dow ko Africna kawti. Ɗum ɗo waɗa ngam ɓe saɓana ko ɗum wi`ata vacuum jee hakkilgo bee nanta dimu haa babe ko ɓe ɗo hakkilina bee man diga leydi feere. Ɓe ɗo waɗa ɗum ngam ɓe heɓa ko ɓuri haaje ɗiɗon: ɓe hokka jahol yeeso haa konu bee nanta ɓe ɓedda semmbe lesɗe Somaliya.

Ko woni nder ko ɓe ɗo waɗa dow jawdi Afirka?

Ɓe wayliti kuugal leydi Afirka diga AMISOM yahugo ATMIS, nden bo ɓe waddi AUSOM. Haa hitaande 2015, hukuuma hakkilta bee nanta njaynitaare leydi Afirka (AUSOM) ɗo waɗa kuugal man dow ko ɓe yiɗi: ɓe semmbiɗini andal bee nanta hakkilgo bee nanta hakkilta bee semmbe lesɗe Somaliya. Laawol kesol ngol ɗon nder ko ɓe waɗata ngam ɓe hokka yimɓe laamu maɓɓe semmbe bano no ɓe laatake e jotta inaaje maɓɓe.

Ammaa, ko waddi yeeso AUSSOM e woodi ceedeeku boɗɗum. Ɗum waɗi dey, yimɓe leydi Amerikka e yimɓe leyɗe duuniyaaru mballinooɓe ɓe anndinii ko waɗata ka wadduki golleeji ɗi. Anniya ko wi’etee ‘transition plan’ nde lewru go’o e sappo e ɗiɗi, fuɗɗaaɗo ley lewru January 2013, na waawi yimɓe Somaliya e kawrital Afirkanko’en gollira golle keewɗe faa ɓe heɓa jahal yeeso leydi maɓɓe.

Ko waɗi ko ɓe waɗata mo’inki man ngam haɗuki al-Shabab?

Ɓaawugo sooro Uganda na waawi saɗii ko haɓɓodii e al-Shabab. Ɓe kawti e Al-Qaeda ɓe waɗi riidu ha Somalia nder duuɓi ɗiɗi. Ɓe Uganda walli masin ha jaɓugo Mogadishu bee nanta birniji mawɗi, ɗoo waɗi ɓe waɗay kuugal laamorɗe wakkati jee gomnati man heɓata ceede ngam fadda diina Islaama.

Laamiiɗo Museveni wi’i dow ardugal Somaliya e yimɓe leydi maɓɓe ɓe waɗa ko haani ngam ɓe laama soide-soide, o holli ke no Somaliya heɓata semmbe soide-soode nde UPDF acci ɗum kanjum on fooɗi daliila mawnde nde ɓe waawata laataaki hooreejo lesdi.

Ɗum ɗo waɗa ko ɓe wi`ata FAQs (Frequently Asked Questions) dow no soja’en Somaliya waɗi.

Yaake soja’en Uganda ragare ɓe wiɗiti Somaliya?

Ɓe yiɗi ɓe ɗo waɗa luttugo lesɗe Uganda fuu, bee nanta leydi Afirka fuu, haa ragare hitaande 2027, dow laawol ko waɗi nder laabi ɗuɗɗi ngam tabbitinki darnde laamu gootel yahugo lesɗe feere.

Ko wontiri dow laamu Uganda?

Ɓe hokki Somaliya laawol ɓe waɗa ko ɓuri hakkilanki bee nanta hakkilgo bee nanta andal maɓɓe, haa fahin ɓe ɗo hokka jahol yeeso bee nanta nyiɓaalo janngirde jee Afirka en (AUSOM).

Ko woni ko fiɗii e njaynitirki Somaliya?

Ɓurna ko ɗo fiɗi ɗum kanjum on soide-soide bee nanta al-Qaeda, ɓe ɗo waɗa fashi haa dow gomnati Somaliya nder duuɓi sappo, ɓeɗo waɗa fashi dow babe gomnati bee nanta babe birniji mawɗum.

Ko waɗi ɓe waɗata ko wi’ata African Union Mission wala daliila?

Ɓaawo ko ɓeydake, ceede nastinaande leyɗe kawtal leydi Amerika e lesdi leydi Faransa yotti faa ɗum waɗake, nden bo ley hitaande January 1960, hukuuma laamu leydi Afirka fu waɗi aynugo sooro moƴƴintina ka.

Ko Uganda waɗi nder taariihaaji Somaliya?

Uganda warti leydi Afirka aranndeere ko hokkata AMISOM, haa hitaande 2007, ɓe waɗi kuuɗe mawɗe ha jagginki al-Shabab diga Mogadishu nden bo ɓe hakkilini bee nanta babe feere nder leydi man.

Ɗum waɗi ko ɗum yiɗi.

  • Ɗum miila ke ɓe waɗata luural maɓɓe haa Uganda yaake ragare hitaande 2027.
  • Ɓe jokki yimɓe 109 ley moƴƴi en ɓe waɗi iimaanaaku e Mogadishu yaasi Uganda.
  • Ɓe yiɗi ɓe heɓa ceede ngam waɗugo kuuɗe.
  • Ɓe yiɗi ɓe waɗa ko haani ngam ɓe heɓa jahal yeeso haa fannu al-Shabaab.
  • Ɗum fuɗɗii ko wi’etee waylaaki ley hitaande January, e nokkuure nde ɓe waɗii taskaramji puɗɗe ɗiɗaɓre.

Ɗum waɗii

Ɓesdal semmbe Uganda nder leydi maɓɓe holli fuɗɗam ko waɗata taariihaaji Somaliya bee nanta Horn of Africa. Nde ɓe holli ɗum dow laawol ko waɗata Somalia heɓa laamu, ɗoo waɗi ɓe yiɗi ɓe ɓedda semmbe maɓɓe ngam ɓe heɓata al-Shabab. Ɓurnaare man ɗo jonngita dow ko ɓe waɗata ngam ɓe hokka soja’en Somaliya haaje, amma bo dow no kawtal Afirkanko’en waɗi ceede ngam ɓe hokka AUSOM nder wakkati ko lesɗe duuniyaaru ɗo mari haɓre.